بازگشت به لیست مقالات » | دوشنبه 28 بهمن 1398 در ساعت 15 : 12 دقیقه | نظرات کاربران ( 0 )

طراحی معماري ساختمانهاي بلند مرتبه

-1 مقدمه

ساختمان هاي بلند مرتبه، نتیجه افزایش جمعیت، گسترش شهرها و توسعه شهرنشینی است. گرچه ساخت ساختمان هاي بلند مرتبه با اهداف، مقاصد و عملکردهاي گوناگون، داراي سابقه اي دیرین در تمدن هاي بشري است، اما احداث بناهاي بلند مرتبه با شیوه امروزي ابتدا در شهرهاي بزرگ (امریکا و اروپا) آغاز گردید و پس از گذشت چند دهه در کشورهاي در حال توسعه نیز متداول شد. امروزه به دنبال رشد جمعیت، افزایش قیمت زمین و مسائل زیست محیطی، بلند مرتبه مرتبه سازي براي احتراز از گسترش افقی و تحقق توسعه عمودي شهرها، به عنوان یک راه حل، در اغلب شهرهاي بزرگ رو به رشد، مورد نظر معماران و شهرسازان می باشد.

در ایران نیز از حدود نیم قرن قبل، ساخت بناهاي بلند مرتبه با شیوه امروزي آغاز شد و اولین ساختمان هاي بلند مرتبه در تهران بین سالهاي 1330 -1340 ساخته شد. اجراي ساختمان بلند مرتبه در ایران در ابتدا حاصل ضرورت هاي عملکردي، اجتماعی و یا ناشی از توسعه شهري نبود و این امر بیش از همه به تقلید از اتفاقات شهرهاي بزرگ جهان صورت گرفت، اما امروزه طراحی و اجراي ساختمان هاي بلند مرتبه به دلیل توسعه شهر ها و بروز نیاز هاي ناشی از وجود عملکرد هاي جدید و نیز محدودیت زمین در مراکز پرجمعیت شهري، یک ضرورت محسوب می شود.[1] تردیدي وجود ندارد که امروزه حضور ساختمان هاي بلند مرتبه در فضاهاي شهري، در کنار مزایا و محسناتی که در زمینه حل مسائلی از جمله مشکل کمبود زمین در بافت هاي متراکم شهري دارند، مسائل و مشکلاتی نیز به همراه دارند که این مشکلات معمولا به دلیل عدم طراحی صحیح یا اجراي مناسب این گونه ساختمان ها بوجود می آیند. لذا لزوم ارائه راه کارهایی در جهت طراحی استاندارد و بهینه ساختمان هاي بلند مرتبه بیش از پیش احساس می شود.

در مقاله حاضر ابتدا به تعریف ساختمان بلند مرتبه و سیر تاریخی آن در ایران و جهان پرداخته شده است و ضمن بررسی آثار، تبعات و مشکلاتی که به سبب حضور ساختمان هاي بلند مرتبه ایجاد می شوند و همچنین آسیب ها و مسائلی که در مسیر ساخت و اجراي ساختمان هاي بلند مرتبه وجود دارند، معیارهاي مؤثر بر طرح ساختمان هاي بلند مرتبه که شامل شرایط زمانی و مکانی احداث ساختمان هاي بلند مرتبه، تناسبات و فرم، کاربري و عملکرد این ساختمان ها و ارتفاع و مقیاس انسانی است به اختصار بیان گردیده است و در انتها راهکارهاي طراحی معماري بخش هاي مختلف ساختمان هاي بلند مرتبه که به سه بخش راس برج، میانه و پایه ي برج تقسیم شده، ارائه شده است.

-2 تعریف ساختمان بلند مرتبه

در مورد ساختمان هاي بلند مرتبه نمی توان تعریف واحد و دقیقی به صورت رسمی ارائه داد که در آن اجماعی بین همه ي مراجع رسمی ملی و جهانی وجود داشته باشد. در هر یک از حوزه هاي تخصصی مرتبط با ساختمان، تعریف متفاوتی از ساختمان هاي بلند مرتبه و آسمان خراش ارائه شده است. به طور مثال، از دیدگاه مهندسی سازه، ساختمانی بلند مرتبه محسوب می شود که در طراحی و اجراي آن نیروهاي جانبی باد و زلزله تاثیرگذارتر از نیروهاي عمودي باشند 32) متر). اما از نقطه نظر معماري، ساختمانی بلند مرتبه محسوب می شود که نسبت ارتفاع به قطر آن حداقل برابر 3/14 باشد. به عبارت دیگر ارتفاع آن حداقل برابر با پیرامون دایره ي محیط بر مقطع آن باشد. در موارد دیگري ساختمانی بلند مرتبه محسوب می شود که تعداد طبقات آن حداقل 10 طبقه باشد. از دیدگاه حریق ساختمانی بلند مرتبه است که طبقات بالاي آن براي ماشین هاي آتش نشانی معمولی قابل دسترس نیست. بر این اساس در ایران هر بنایی که ارتفاعش بیش از 23 متر یاشد، بلند مرتبه محسوب می شود. اما از دیدگاه مسائل اجتماعی و خانواده، بنایی بلند مرتبه است که نظارت بر فعالیت کودکان در محوطه و فضاي باز مشکل باشد. بر این اساس ساختمان بیش از 32 متر، بلند مرتبه محسوب می شود.

در تعریف دیگري که براي ساختمان بلند مرتبه ارائه گردیده، بلند مرتبه بودن ساختمان بر اساس نقش، عملکرد و ماهیت ساختمان مشخص شده است. ساختمان هاي بلند مرتبه در ایران بر اساس ضوابط و مقررات شوراي عالی معماري و شهرسازي ایران مصوب سال 1377، به ساختمان هاي بالاي شش طبقه گفته شده است. بر اساس بعضی از دیدگاه ها، تعریف ساختمان بلند مرتبه در شهر تهران می تواند به این ترتیب باشد که اگر بنایی یکی از دو شرط زیر را داشت، به عنوان ساختمان بلند مرتبه در نظر گرفته شود:

-     ارتفاع بیش از دوازده طبقه، که به صورت نقطه عطف شهري قابل بررسی باشد.

-     تاثیرگذاري مشهود برخط آسمان شهر

به غیر از تقسیم بندي هایی که تاکنون بیان شد، می توان ساختمان بلند مرتبه را از مناظر دیگر نیز بررسی کرد. این نوع بناها داراي دو نوع کلی برج هاي مخابراتی و ساختمان هاي بلند مرتبه هستند که معیار تعلق یک ساختار بلند مرتبه به دسته ساختمان هاي بلند مرتبه، اشغال بیش از 50 درصد ارتفاع بنا توسط طبقات قابل استفاده معرفی شده است.

در مجموع بلند مرتبه بودن ساختمان، امري نسبی است و به ارتفاع ساختمان هاي مجاور نیز مربوط است. براي مثال یک ساختمان سی طبقه در بسیاري شهرهاي آمریکا مانند نیویورك ساختمانی کوتاه محسوب می شود. در حالی همان بنا در بیشتر شهرهاي اروپا و یا در ایران، بلند مرتبه به حساب می آید. حتی در برخی از شهرهاي انگلستان همچون لندن، ساختمان هاي بلند مرتبه مرتبه بر اساس موقعیت مکانی، تعریف متفاوتی دارند، به طور مثال ارتفاع 75 متر براي داخل شهر لندن و 30 متر براي سایر مکان ها به عنوان مرز ساختمان هاي بلند مرتبه در نظر گرفته شده است.

اغلب، مفاهیم آسمانخراش و ساختمان بلند مرتبه این است که در ساختمان هاي بلند مرتبه لزوما در تمامی طبقات کاربري اداري، مسکونی و... وجود ندارد، اما آسمان خراش ها از تعداد قابل توجهی از طبقات با کاربري هاي مختلف تشکیل شده اند. به عبارت دیگر، آسمان خراش ها زیر مجموعه اي از ساختمان هاي بلند مرتبه می باشند. در تعریف دیگري که در دهه هاي اخیر مطرح است، به ساختمان هاي بلند مرتبهتر از سیصد متر، فوق بلند مرتبه مرتبه گفته می شود؛ ساختمان هاي با ارتفاع بیش از 150 متر، آسمان خراش نامیده می شود و ساختمان هاي با ارتفاع کمتر را، اگر در محیط مجاور خود تفاوت عمده اي با سایر ساختمان هاي با ارتفاع کمتر را، اگر در محیط مجاور خود تفاوت عمده اي با سایر ساختمان ها از نظر ارتفاع داشته باشد، ساختمان بلند مرتبه محسوب می کنند.[2]

-3 سیر تاریخی ساختمان هاي بلند مرتبه

ساخت ساختمان هاي بلند مرتبه از گذشته تا کنون همواره وجود داشته است. به منظور شناخت جایگاه ساختمان هاي بلند مرتبه در جهان و در ایران، سیر تاریخی این ساختمان ها به شرح ذیل ارائه می گردد:

-1-3 سیر تاریخی ساختمان هاي بلند مرتبه در جهان

ساخت بناهاي بلند مرتبه مرتبه از ابتداي شکل گیري تمدن هاي بشري تا کنون وجود داشته است. تا قبل از قرن نوزدهم، ساختمان هاي بلند مرتبه مرتبه به صورت معابد، اهرام، کلیساهاي جامع و غیره و معمولا با انگیزه هاي سیاسی یا مذهبی همواره وجود داشته اند.[2] با وقوع انقلاب صنعتی در اروپا و تحولات آن در قرون 18 و 19 بسیاري از شهرهاي موجود گسترش پیدا کردند و شهرهاي جدید ایجاد گشتند. به دنبال آن بهره گیري از ساختمان هاي بلند مرتبه، یکی از راه حل هاي توسعه ي شهري بوده است. در قرن بیستم میلادي عواملی هم چون افزایش جمعیت، نیاز به اسکان بیشتر، تقاضاي مردم براي سکونت و یا کار در مراکز شهرها و ضرورت کاهش هزینه هاي ناشی از گسترش افقی شهرها، ساخت بناهاي بلند مرتبه در شهرهاي بزرگ را ضروري نموده است ولیکن در بسیاري از کشورها اهداف و معیارهاي توسعه ي تجاري و اقتصادي منجر شد تا ترکیبی غیر منسجم از انواع عملکردها در مناظر شهري مشاهده گردد.[3] در نهایت شاخص هاي مفاهیم سازه اي و ذهن خلاق مهندسان در عرصه ي سازه هاي مرتفع، در قرن نوزدهم را می توان برج 300 متري ایفل در سال 1889 در پاریس دانست.[3]

-2-3 سیر تاریخی ساختمان هاي بلند مرتبه در ایران

ساخت ساختمان هاي بلند مرتبه در ایران از حدود نیم قرن پیش آغاز گردید و اولین ساختمان هاي بلند مرتبه در تهران در حدود سال هاي 1330 -1340 ساخته شد. اگرچه این ساختمان ها در ابتدا به تقلید از شهرهاي بزرگ جهان و نه بر حسب ضرورت هاي عملکردي، اجتماعی و یا توسعه ي شهري ساخته می شد ولیکن در دهه هاي اخیر ساخت ساختمان هاي بلند مرتبه براي حل مشکل مسکن مورد توجه قرار گرفته است. حل مشکل مسکن از یک سو و افزایش قیمت زمین در بعضی از مناطق و ضرورت ایجاد ساختمان هاي تجاري، اداري و بازرگانی از سوي دیگر، ساخت ساختمان هاي بلند مرتبه را پیش از تدوین مقررات و ضوابط مربوطه فراهم گردانده است. در نهایت این ساختمان ها سبب بروز مشکلاتی در شهرها از جمله اشراف نسبت به ساختمان هاي کوتاه مجاور و محدود کردن دید ساختمان هاي اطراف و غیره گردیده اند. در نتیجه در شرایط کنونی تدوین معیارها و ضوابط معماري در زمینه ي احداث ساختمان هاي بلند مرتبه بیش از پیش ضروري می باشد.[4]

-4 مشکلات ساختمانهاي بلند مرتبه

تردیدي وجود ندارد که امروزه حضور ساختمان هاي بلند مرتبه در فضاهاي شهري، در کنار مزایا و محسناتی که در زمینه حل مسائلی از جمله مشکل کمبود زمین در بافت هاي متراکم شهري دارند، مسائل و مشکلاتی نیز به همراه دارند که شاید بتوان از دو جنبه زیر به آن پرداخت:[2]

-1 آثار، تبعات و مشکلاتی که به سبب حضور ساختمان هاي بلند مرتبه ایجاد خواهند شد؛ -2 آسیب ها و مسائلی که در مسیر ساخت و اجراي ساختمان هاي بلند مرتبه وجود دارند.

این مشکلات معمولا به دلیل عدم طراحی صحیح یا اجراي مناسب این گونه ساختمان ها بوجود می آیند.. در ذیل به بررسی این موارد پرداخته می شود.

آثار، تبعات و مشکلاتی که به سبب حضور ساختمان هاي بلند مرتبه ایجاد خواهند شد، عبارتند از:[2]

الف- آثار کالبدي

-  بروز مسئله آشفتگی منظر شهري و تاثیر حضور بناهاي بلند مرتبه در خط آسمان و منظر شهري؛ برج هاي منفرد داراي مفهوم منیت می باشند؛ برج هاي خوشه اي منجر به حذف مناظر شهري می شوند.

-  عدم تامین فضاي سبز به نسبت تراکم بالاي جمعیتی ایجاد شده

-  تاثیر بر برنامه ریزي شهري و ایجاد جامعه شهري عمودي

-  محدود کردن میدان دید ساختمان هاي اطراف

-  یکسانی و یکنواختی فضاهاي معماري طراحی شده در نتیجه استفاده از سازه مشترك

-  نماسازي یکسان و یکنواخت در ساختمان هاي بلند مرتبه در نتیجه استفاده از سازه مشترك

-  ایجاد مشکلات ترافیکی در خیابان هاي اطراف ساختمان

-  ایجاد دید و اشراف به ساختمان هاي مجاور

-  تحت تاثیر قرار گرفتن بافت هاي تاریخی

-  ایجاد محیط بسته و محدود

-  مشکلات ناشی از عدم ایجاد امنیت و ایمنی در سوانح در ساختمان هاي بلند مرتبه، مقابله با حوادث طبیعی و غیر طبیعی به علت وجود تراکم جمیعتی بسیار حائز اهمیت است.

ب- آثار اجتماعی و فرهنگی

-  عدم رعایت مقیاس مناسب و انسانی

-  مشکلات ناشی از همجواري گروه هاي مختلف سنی

-  تراکم بالاي جمعیت در فضا

کاهش میزان فعالیت و تحرك با بالا رفتن تراکم؛ میزان تراکم در فضا با میزان فعالیت انسان در آن فضا رابطه معکوس دارد. تراکم بیش از حد سبب نامطلوب شدن محیط می شود.

-  کاهش کیفیت روابط اجتماعی و انسانی: از مهمترین دلایل نامطلوب شدن فضاي متراکم براي انسان، کاهش و تنزل ارتباطات انسانی و ایجاد بیگانگی در فضاي روابط است.

-  عدم کنترل فرد بر محیط اطراف خویش

-  عدم همخوانی بلند مرتبه مرتبه ها با تراکم جمعیت و خانوارها

پ- آثار اقلیمی و زیست محیطی

-  جلوگیري از رسیدن نور طبیعی و هوا به زمین

-  آلودگی محیط زیست به علت تراکم بالاي جمعیت در یک نقطه و کمبود امکانات

آسیب ها و مسائلی که در مسیر ساخت و اجراي ساختمان هاي بلند مرتبه و جود دارند عبارتند از:[2]

الف- مسائل مدریتی

-  عدم استفاده از مهندسان صاحب صلاحیت و داراي سابقه مدریتی و اجراي کافی در زمینه بلند مرتبه مرتبه سازي

-  عدم تعریف نمودار سازمانی و تقسیم وظایف

ب- تغییرات پی در پی مورد نظر کارفرما در ساختمان هاي بلند مرتبه

-تغییر کاربري فضاها به تبع شرایط اقتصادي و اجتماعی روز

-  تغییر در مصالح مصرفی بخش هاي مختلف پروژه به دایل گوناگون پ- تغییرات پی در پی مورد نظر پیمانکاران در ساختمان هاي بلند مرتبه

-  تغییراتی که به دلیل کم یا ناقص بودن مدارك فنی ساختمان توسط پیمانکاران پیشنهاد می شوند.

-  تغییراتی که به واسطه ي پیشنهادهاي پیمانکاران در جهت بهره برداري از روش هاي خاص اجرایی در ساختمان هاي بلند مرتبه حادث می شود.

-5 معیارهاي طراحی معماری ساختمانهاي بلند مرتبه

شرایط زمانی و مکانی احداث ساختمان هاي بلند مرتبه، تناسبات و فرم، کاربري و عملکرد این ساختمان ها و ارتفاع و مقیاس انسانی از معیارهاي مؤثر بر طرح ساختمان هاي بلند مرتبه می باشند که در ذیل به اختصار بیان می گردد:

-1-5 شرایط زمانی و مکانی

یکی از معیارهاي دخیل در ساخت ساختمان هاي بلند مرتبه، شرایط زمانی و مکانی احداث این ساختمان ها می باشد. از این رو بسیاري از نظریه پردازان هم چون لوئیس مامفورد توجه به شرایط زمانی و مکانی را به منظور احداث بناهاي بلند مرتبه ضروري دانسته اند و مسائل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادي را به عنوان اصول اولیه مورد مطالعه قرار می دهند. امکان اجرا، رعایت شرایط منطقی و متعادل در طراحی و نظامات تکنیکی لازم از دیگر عوامل حائز اهمیت در ساخت ساختمان هاي بلند مرتبه می باشند که باید مورد توجه قرار بگیرند. عدم توجه به این عوامل موجب بروز مشکلات و معضلات خاص در مرحله ي ساخت و حتی در مرحله ي کنترل، بهره برداري و نگهداري ساختمان می گردد.[4] به منظور روشن تر شدن موضوع، شرح دقیق تر چند نمونه از این عوامل در ذیل بیان می گردد:

زمینه ي فیزیکی طرح یکی از عوامل مؤثر بر طرح ساختمان هاي بلند مرتبه می باشد که شامل اقلیم (جهت استقرار، زاویه ي تابش، بادهاي غالب و غیره)، توپوگرافی و زمین شناسی (پوشش گیاهی، ظرفیت باربري خاك و غیره)، بافت شهري موجود (کاربري، خدمات و غیره)، دسترسی ها (دسترسی به ترافیک پیاده و سواره، پارکینگ ها)، ظرفیت و محل استفرار تسهیلات موجود (فاضلاب، آب، برق و غیره) و اکولوژي (تأثیر ساختمان بر محیط زیست آن) می شود. در این میان تأثیر اقلیم با توجه به اهمیت صرفه جویی در مصرف انرژي مسئله اي اساسی است. در این زمینه به طور کلی باید جهت، شکل و اندازه ي ساختمان به گونه اي طراحی گردد که بتواند نور روز را در فضاهاي داخلی پخش نماید، تهویه ي طبیعی آن به گونه اي باشد که آفتاب زمستان را جذب کند و مانع از ورود آفتاب تابستان گردد و ورود بادها را کنترل نماید و به طور کلی باید بتواند شرایط آسایش را پدید آورد.[3]

از دیدگاه اقتصادي نیز عوامل بسیاري قابل بررسی است. به عنوان مثال شناخت سایت و بستر طرح نشان می دهد که چه جایی را باید خاك برداري و چه جایی را باید پر کرد تا کمترین مقدار خاك به نزدیک ترین محل ممکن جا به جا گردد و بدین گونه این عامل در محل استقرار ساختمان تأثیر گذار است.[3]

-2-5 تناسبات و فرم

فرم عموما به معناي نحوه ي سازماندهی و چیدمان عناصر مختلف می باشد که در نهایت ترکیب بندي و تصویري یکپارچه را ارائه می دهد.[5] فرم بناي بلند مرتبه، مهم ترین عامل جهت ایجاد ارتباط منطقی بین ساختمان و بیننده می باشد و به عنوان مجموعه اي از علائم بصري بیشترین تآثیر را بر بیننده دارد. از سوي دیگر فرم ساختمان نشان دهنده ي محتواي فرهنگی، اقلیمی، اقتصادي و اجتماعی جامعه می باشد.[4] بدین ترتیب اهمیت و لزوم بررسی آن بیش از پیش آشکار می گردد.

فرم ها می توانند انواع گوناگونی داشته باشند ولیکن در ساختمان هاي بلند مرتبه به دلیل ارتفاع و شاخص بودن آن ها داراي اهمیت بیشتري می باشند. هندسه، عملکرد، زیبایی، پایداري و مسائل ایمنی، عوامل مؤثر در تعیین فرم ساختمان ها و به ویژه ساختمان هاي بلند مرتبه می باشند.[4] شکل (١) چند نمونه از فرم هاي متنوع ساختمان هاي بلند مرتبه در نقاط مختلف جهان را نشان می دهد.

فرم ها یا منظم اند و یا نامنظم. فرم هاي منظم فرم هایی هستند که اجزاي آن ها به طور هماهنگ و منظم با یکدیگر ارتباط دارند. این فرم ها فرم هایی پایدار و داراي یک یا چند محور تقارن می باشند. استوانه، کره، مکعب و مخروط در زمره ي این گونه فرم ها می باشند. این فرم ها با تغییر ابعاد، کم شدن عضوي از آن ها و یا افزایش شدن عضوي به آن ها باز هم حالت منظم خود را حفظ می کنند. در مقابل، فرم هاي نامنظم داراي بخش هاي غیر مشابه بوده که به صورت ناهماهنگ با یکدیگر ارتباط دارند. فرم هاي نامنظم فاقد تقارن می باشند و نسبت به فرم هاي منظم پویاتر هستند. بدین ترتیب فرم هاي منظمی که عناصر نامنظمی از آن ها کم شده و یا ترکیبی نامنظم که از فرم هاي منظم ساخته شده در زمره ي فرم هاي نامنظم می باشند.[5]

فرم هاي منظمی که در بناهاي بلند مرتبه استفاده می شوند، از نظر نوع ارتباط فضاها و عملکردها به فرم هاي متمرکز و فرم هاي نواري تقسیم بندي می شوند. فرم هاي متمرکز فرم هایی با مسیر ارتباطی مرکزي می باشند و فرم هاي نواري با مسیرهاي ارتباطی طولی علاوه بر تأمین ارتباط اصلی، مسیرهاي افقی را نیز شامل می شوند. هر کدام از این فرم ها داراي ترکیبات و اشکال متنوعی نیز می باشند.[4]

به طور کلی هندسه راهکار مناسبی براي دستیابی به فرمی هماهنگ، متناسب و پایدار می باشد. فرم ناشی از یک هندسه ي معقول می تواند رفتار مناسب ساختمان در برابر نیروهاي قائم و افزایش استحکام و پایداري بنا در برابر نیروهاي جانبی باد و زلزله را تأمین نماید. مثلث، دایره، مربع، مستطیل و بیضی فرم هایی هستند که در معماري گذشته مورد استفاده قرار می گرفته است. کاربرد این سطوح به صورت مشبک و یا توپر می تواند مبناي تشکیل فرم هاي متنوعی گردد.[4] به منظور ارزیابی آرایش هندسی، مفاهیمی هم چون مدولاریته، مقیاس، تناسب، درجه ي تقارن، مرکز ثقل، تعادل، توازن، تمرکز، ریتم، تکرار، سادگی و ... به منظور ایجاد نظم و وضوح بصري مورد بررسی قرار می گیرند. ساختمان هاي سنتی دوره ي مدرن به صورت منشورهایی با قاعده ي مربع، مستطیل، چلیپایی، فرفره اي و یا سایر اشکال راست گوشه ي مسطح بوده اند. در مقابل ساختمان هاي بلند مرتبه عصر پست مدرن براي ایجاد فرم از آزادي کامل برخوردار بوده اند. به طور کلی حجم دهی مناسب می تواند رفتار ارگانیسم درونی ساختمان را بیان کند و یا تنها یک نماد فرمال باشد و به گونه اي موجب شباهت آسمان خراش به

کوه یا یک ستون کلاسیک باشد. کره ها، منشورها و استوانه ها، هرم ها و مخروط ها، منشورها و هرم هاي ناقص و ... می توانند به عنوان فرم هاي ساختمانی ناشی از هندسه ي فضایی به کار روند. روش هاي متعددي نیز براي ایجاد هندسه ي فضا وجود دارند که می توان به موارد ذیل اشاره کرد: جمع و ترکیب و یا کاهش و بریدن خطوط، سطوح و ... مثل ایجاد بازشو، حفره و شکاف، استفاده از شباهت آینه وار همچون تحدب در برابر تقعر، تقسیم و جدا کردن، تغییر و دوران و پیچاندن، تغییر ضخامت و پله پله کردن، پیوند دادن و ... .[3]

-3-5 کاربري و عملکرد

در ساختمان هاي بلند مرتبه، علاوه بر کاربري هاي تک عملکردي، می توان کاربري هاي تلفیقی را در ترازهاي ارتفاعی مختلف با رعایت شرایط لازم به کار برد. بدین ترتیب در یک ساختمان بلند مرتبه کاربري هاي عمومی تر مانند مراکز خرید و کاربري هاي خصوصی تر مانند هتل ها را می توان پیش بینی نمود گرچه کاربري هاي تجاري، اداري و مسکونی بیش از سایر کاربري ها در ساختمان هاي بلند مرتبه کاربرد دارند. به عنوان مثال در برج میلینیوم ترکیب کاربري هاي مختلف را می توان مشاهده کرد، بدین ترتیب که عملکردهاي عمومی در طبقات پایین تر و عملکردهاي خصوصی تر مانند دفاتر کار در طبقات بالاتر قرار گرفته اند. بناهاي بلند مرتبه همچون ساختمان هاي بلند مرتبه مرکز تجارت جهانی می توانند براي عملکردهاي خاص با فعالیت گسترده در سطح جهانی نیز مورد استفاده قرار بگیرند.[4]

درتهیه نقشه فاز دو نیز بایستی نکات لازم اعمال گردد.

-4-5 ارتفاع و مقیاس انسانی

آن چه در رابطه با ساختمان هاي بلند مرتبه بدیهی است، ارتفاع بلند مرتبه آن ها می باشد که به نظر می رسد این ساختمان ها در مقیاس انسانی مطلوب نمی باشند. براي ایجاد این مطلوبیت و دید مناسب، ایجاد فضاهاي باز مناسب در اطراف ساختمان ضروري به نظر می رسد. این فضا می بایست نه آن قدر وسیع باشند که تماس بصري با فضاي اطراف ضعیف شود و نه آن قدر کوچک باشد که ساختمانی عظیم را در محدوده اي کوچک محصور گرداند و در بیننده احساس ترس ایجاد کند. هرچند که مطلوبیت حاصل از این روش براي دید از فواصل دور مؤثر خواهد بود. از سوي دیگر نسبت هاي مناسب ترکیبی ساختمان و وجود نظم، ترکیب مناسب با ساختمان هاي اطراف، تفارن، تعادل و وحدت در ایجاد مقیاس انسانی و دید مناسب مؤثر می باشند.[4]

ساختمان هاي بلند مرتبه در منظر شهري به صورت منفرد یا خوشه اي قرار می گیرند و از جهت تهدیدها و فرصت هایی که در منظر شهري ایجاد می کنند، درخور توجه می باشند. بدین ترتیب باید به این نکته توجه داشت که برج هاي منفرد مفهوم منیت را در شهرها القا می کنند. هم چنین این برج ها با توجه به تناسبات ویژه اي که دارند، نسبت به برج هاي خوشه اي از تأثیرگذاري بیشتري برخوردار هستند و در دیدهاي شهري بیشتر پدیدار می شوند. رأس این برج ها نیز در خط آسمان تأثیر بسیاري دارند. بنابراین در طراحی چنین برج هایی باید در مکان یابی، تعیین ارتفاع، مقیاس حجم، عملکرد و طراحی رأس یا تاج قوس و ... توجه ویژه به عمل آید. در مقابل، آن چه در مورد برج هاي خوشه اي با توجه به حذف دیدهاي شهري از جانب این گونه برج ها، حائز اهمیت است، توجه به حقوق ساکنین مجاور و شهر در مکان یابی این مجموعه ها می باشد.[6]

-6 راهکارهاي طراحی معماري بخش هاي مختلف ساختمان هاي بلند مرتبه

بیشتر ساختمان هاي بلند مرتبه شامل سه بخش جامع می باشند: پایه، میانه و راس ساختمان. هر بخش با توجه به نقش خاصی که دارد، معیارهاي طراحی خاصی را می طلبد که در ادامه به این معیارها پرداخته می شود:[7]

-1-6 پایه ي ساختمان

پایین ترین طبقه از یک ساختمان بلند مرتبه به عنوان پایه ساختمان شناخته می شود. نقش پایه برج کالبد دادن به قلمرو عمومی، تعریف ورودي ، و کمک به ایجاد یک عرصه عمومی مطلوب و پویا است که تجربه امن، جالب توجه و راحت را براي عابر پیاده فراهم می کند . پایه برج باید پارك ها, خیابان هاي مجاور و فضاي باز را در مقیاس مناسب تعریف و پشتیبانی کند، هماهنگی با جداره ساختمان مجاور را فراهم کند و همچنین در دسترسی گذر به ساختمان هاي خرد مقیاس کمک کند و تاثیر پارکینگ و سرویس در عرصه عمومی را به حداقل برساند. در طراحی پایه برج، توجه به موارد ذیل ضروري می باشد:

الف- ارتفاع و مقیاس پایه ي برج

ارتفاع و مقیاس ساختمان پایه می بایست در جهت هماهنگی با بافت موجود، ارتفاع ساختمان هاي همسایه و احترام به مقیاس و تناسب خیابان هاي مجاور، پارك ها و فضاهاي باز عمومی یا خصوصی طراحی گردند.

ب- حرکت در خیابان

خط ساختمان پایه با قابلیت فعال براي ترویج یک عرصه عمومی امن و پویا

پ- ارتفاع طبقه ي اول

ارائه حداقل ارتفاع 4,5 متر براي طبقه اول که به طور متوسط از کف تا کف اندازه گیري شده است.

ج- بیان نما و شفافیت

-    تقسیم بندي ساختمان پایه با متریال هاي با کیفیت و عناصر طراحی هماهنگ با ساختمان همسایه و کمک به مقیاس عابر پیاده

-  فراهم کردن دید واضح بدون مانع به داخل و خارج از طبقه همکف از طریق قرار گرفتن رو به قلمرو عمومی

د- گذر بخش عمومی-خصوصی

براي همه ي ورودي هاي عمومی مانند ورودي هاي کاربري هاي تجاري و یا لابی هاي مشترك، بهتر است دسترسی همگانی مستقیم به آن ها فراهم گشته و با پیاده روهاي عمومی هم تراز باشند و در رابطه با ورودي هاي خصوصی واحدهاي مسکونی همکف ساختمان، می بایست ورودي به اندازه ي 0,9 متر از سطح تراز و کف و حداقل به فاصله ي 3 متر از خط ملک مقابل جدا گردد.این فاصله می تواند با توجه به بافت موجود و قوانین منطقه بندي بیشتر شود.

همان طور که در شکل (2) مشاهده می گردد، هنگامی که در تراز طول یک خیابان و یا فضاي باز جلوي ساختمان تغییري ایجاد گردد، باید یک رابطه ي سازگار بین تراز پیاده روي عمومی و تراز طبقه ي همکف حفظ شود و هم چنین دید به واحدهاي مسکونی خصوصی باید توسط محوطه سازي سبک، کنترل و بسته شود ولیکن دید به خیابان ها و فضاهاي باز به منظور نظارت طبیعی باید تأمین گردد.

 2-6 میانه ي ساختمان

بعد از پایه ي ساختمان بلند مرتبه، قسمت میانه ي ساختمان قرار دارد. محل استقرار، تناسبات، اندازه کف طبقه، جهتگیري و مفصل بندي میانه بر دید و منظر، حریم خصوصی، باد و میزان نور و سایه که به قلمرو عمومی و همسایگی می رسند تاثیر می گذارد. طراحی و قرارگیري برج باید به طور موثر به گونه اي باشد که از به حداقل رسیدن تاثیر یک ساختمان بلند مرتبه در اطراف خیابان ها، پارك، فضاي باز عمومی و خصوصی، و همچنین ساختمان هاي موجود و آینده سایت هاي مجاور اطمینان حاصل شود. طراحی و موقعیت برج نیز نقش مهمی در تحقق اهداف توسعه پایدار ایفا می کند. در ذیل، راهکارهاي طراحی معماري این قسمت از بنا ارائه می شود:

-1-2-6 شکل و ابعاد سطح کف

مساحت کف براي هر طبقه بهتر است به 750 متر مربع و یا کمتر محدود گردد. همان طور که در شکل (3) مشاهده می گردد، مساحت کف هر طبقه شامل همه ي فضاهاي داخلی به استثناي سطح بالکن ها می باشد.

براي سازماندهی و تعیین محل سطح کف برج بهتر است به نکات زیر توجه نمود:

-  سطح باید به گونه اي طراحی شود که اثرات سایه و بادهاي منفی را بر خیابان ها، پارك ها و فضاهاي باز اطراف کاهش دهد.

-  فقدان دید به آسمان را که توسط برج ایجاد می شود را در مکان ها و حوزه هاي عمومی به حداقل برساند.

-  سطح کف هر طبقه باید اجازه ي ورود نور طبیعی را به فضاهاي داخلی بدهد.

-    بهتر است با ترفندهاي معمارانه مقیاس توده ي ساختمان را از لحاظ بصري کاهش داد.

-  طراحی خط آسمان نیز از اهمیت بسیاري برخوردار است.

-  به منظور کاهش اثرات باد،ایجاد سایه و دید به آسمان، می توان جدا شدگی ها و عقب نشینی هایی را در ساختمان برج ایجاد کرد.

طراحی سازه های فوق هم می تواند طراحی سازه بتنی باشد و هم طراحی سازه فلزی باشد.

-   -2-2-6 جانمایی برج

به منظور کاهش تأثیرات فیزیکی و بصري برج ها، بهتر است آن ها را به دور از خیابان ها، پارك ها، فضاهاي باز و ... قرار داد و بدین ترتیب پایه ي ساختمان به عنوان عنصر تعریف کننده ي اصلی در سایت و حوزه ي عمومی مجاور ساختمان عمل خواهد کرد.

جانمایی یک برج در کنار سایر برج ها در یک قطعه زمین و یا در قطعات مجاور باید به گونه اي باشد تا حداکثر دسترسی به نور آفتاب و دید به آسمان براي خیابان ها، پارك ها و فضاهاي باز اطراف فراهم آید.

همان طور که در شکل (4) مشاهده می گردد، ساختمان برج (شامل بالکن ها و به غیر از طبقهي پایهي ساختمان) نسبت به وجه پایهي ساختمان بهتر است به اندازهي 3 متر و یا بیشتر عقب نشینی داشته باشد تا بدین ترتیب نقش پایه ي ساختمان به عنوان تعریف کننده ي اصلی حوزه ي عمومی بیش از پیش تثبیت گردد. هم چنین این عقب نشینی با مکش باد، آسایش افراد پیاده را فراهم می کند و موجب کاهش اثرات بصري برج خواهد شد. در این میان در حدود 1/3 از وجوه عقب نشینی شده می تواند تا زمین ادامه پیدا کند. در این مکان ها سایه بان و پیشامدگی هایی ایجاد می شود که سطح باد پیاده رو را کاهش می دهد.

 -3-2-6 فواصل جداشدگی (انفصال)

همان طور که در شکل (5) مشاهده می گردد، ساختمان برج بهتر است به میزان 12,5 متر و یا بیشتر از ضلع و خطوط سایت در قسمت پشتی ساختمان و یا از خط میانی راه باریک مجاور سایت عقب نشینی داشته باشد. هم چنین مطابق شکل (6) دو برج موجود در یک سایت باید به میزان 25 متر و یا بیشتر (فاصله ي دیوارهاي خارجی بدون در نظر گرفتن بالکن ها) فاصله داشته باشند و البته در ساختمان هاي بلند مرتبهتر و یا در برج هایی با سطوح کف بزرگ تر، میزان عقب نشینی و فاصله ي جداشدگی دو ساختمان بیشتر از 25 متر پیشنهاد می گردد.

همان طور که در شکل (7) مشخص می باشد براي برج هایی با سطوح کف بزرگ تر، حداقل میزان عقب نشینی و فاصله ي جداشدگی دو ساختمان می بایست مساوي با بیشترین ابعاد (بزرگترین ضلع) سطح کف برج باشد.

 میزان عقب نشینی و فاصله ي جداشدگی برج از سایر برج ها در یک قطعه و برج هاي قطعات مجاور باید به گونه اي هماهنگ گردد تا حداکثر میزان دسترسی به نور خورشید و دید به آسمان براي خیابان ها، پارك ها و فضاهاي باز مجاور فراهم گردد و حریم و خلوت به ویژه براي واحدهاي مسکونی و هم چنین روشنایی روز براي داخل ساختمان تأمین شود. شکل (8) نمایانگر این موضوع مهم می باشد. در این میان به منظور افزایش فاصله ي جداشدگی و فراهم آمدن دید به آسمان و کاهش اثرات باد مخالف و سایه، می توان از راه حل هایی هم چون دیوارهاي غیر موازي و یا فرم هاي مخروطی و منحنی در ساختمان برج استفاده نمود.

 در نتیجه سایت هایی که نتوانند حداقل میزان عقب نشینی را فراهم کنند، براي ساختمان هاي بلند مرتبه ممکن است مناسب نباشند. هم چنین در سایت هایی که ایجاد حداقل فاصله ي جداشدگی برج (به میزان 25 متر و یا بیشتر) امکان پذیر نباشد، برج هاي چندگانه ممکن است نتوانند با بافت رابطه ي مناسبی ایجاد کنند.

-4-2-6 تعیین موقعیت(جهت)و مفصل بندي برج

سازماندهی و مفصل بندي برج ها با هدف ارتقاي مزایاي طرح، نوآوري و پایداري صورت می گیرد.

جهت یابی و تعیین موقعیت برج ها باید در جهت ارتقاي عملکرد انرژي ساختمان، تهویه ي طبیعی و روشنایی روز باشد، در عین حال دید به آسمان را حفظ نموده و اثرات سایه و باد مخالف را کاهش دهد.

با توجه به تغییرات جهت گیري خورشیدي، هر نماي برج با طرح و مفصل بندي متفاوت طراحی می گردد. تفاوت طرح و مفصل بندي در هر نماي برج امکان فراهم آمدن رغبت بصري و هم چنین عکس العمل به فرصت هاي طراحی و شرایط نماهاي متفاوت در بافت مجاور می گردد.

تا جایی که امکان دارد به منظور ایجاد نمایی پایدار، می بایست از پنجره هایی استفاده نمود که تهویه ي طبیعی را فراهم و احتیاجات گرمایش و سرمایش مکانیکی و فنی را کاهش داد.

در برج هاي چندگانه با تغییر در ارتفاع برج ها می بایست رغبت بصري در خط آسمان را ایجاد نمود و موجب کاهش باد و افزایش دسترسی به نور و دید به آسمان گردد. به طور کلی 5 طبقه اختلاف و یا بیشتر،اختلاف ارتفاعی را در برج ها ایجاد نموده که از سطح خیابان قابل درك می باشد.

طراحی انعطاف پذیر داخل برج به ایجاد تغییرات در طرح اولیه ي طبقه کمک نموده و استفاده ي همیشگی از آن را فراهم می کند. در نتیجه می توان این گونه بیان نمود که مفصل بندي برج ها باید با کیفیت بالا و مصالح پایدار صورت گیرد و در جهت افزایش مزایاي طرح، نوآوري و طول عمر ساختمان باشد.

موارد فوق در طراحی سازه نیز بایستی اعمال گردد.

-5-2-6 بالکن ها

در طراحی بالکن ها باید توجه داشت که از طرح بالکن هایی که به طور قابل توجه باعث افزایش توده ي ساختمان از نظر فیریکی و بصري می گردند، اجتناب کرد. بالکن هاي پیرامون ساختمان (در همه ي جهات) توصیه نمی گردد و در صورت کاربرد چنین بالکن هایی، ممکن است برج به سطح کف کوچکتر و یا فاصله ي جداشدگی بیشتر نیاز داشته باشد تا بدین صورت تأثیرات ایجاد شده بر روي سایه، دید به آسمان، خلوت و روشنایی روز که ناشی از افزایش توده ي ساختمان می باشد را جبران کند.

طراحی بالکن ها می بایست با اهداف پایداري به شرح ذیل مطابقت داشته باشد:

-  استفاده از دال هاي کف جداگانه به منظور کاهش هدر رفت گرما از طریق پل هاي حرارتی

-  استفاده ي کمتر از مصالح شفاف به منظور کاهش ضربه هاي پرندگان و هجوم نور

-  استفاده از ترکیبات و مصالحی که حصول گرماي غیر قابل کنترل ناشی از نفوذ نور خورشید را کنترل می کنند. طراحی بالکن هاي مسکونی می بایست توسعه اي از فضاهاي زندگی داخلی باشد و موارد ذیل براي آن رعایت گردد:

-  بالکن هایی با عمق بیش تر از 1,5 متر و مستطیلی شکل به طور کلی براي نشیمن و ناهارخوري ترجیح داده می شوند.

-   بالکن هاي الحاقی یا اندکی الحاقی براي حریم هاي بزرگ تر و آسایش بیشتر به خصوص در طبقات بالاتر پیشنهاد می گردند.

-3-6 بالاي ساختمان (رأس)

طرح مناسب براي بالاي یک ساختمان بلند مرتبه تحت تأثیر عوامل بسیاري از جمله موقعیت، ارتفاع، ترکیب ساخت، سیماي معماري و تناسب کلی با زمینه ي موجود خط آسمان شهر می باشد.

تجهیزات ارتباطی و مکانیکی روي بام هم چون علامت (آرم) ساختمان، همان طور که در شکل (9) نیز مشاهده می گردد، باید به طور مناسب در طرح کل ساختمان هماهنگ و کامل گردد تا از زیبایی بالاي برج نکاهد.

زمانی که در طراحی برج، نورپردازي تزیینی مورد نظر واقع شود، از تجهیرات کارآمد انرژي (مانند ال.اي.دي) استفاده می شود، از ایجاد نور اضافی جلوگیري می گردد و از تجهیزات قابل برنامه ریزي که بتوانند در مواقع غروب نور را کم کنند و یا در فصول مهاجرت نور را خاموش نمایند، استفاده می گردد.

لازم به یاد اوری است برگه استحکام بنا برای ساختمان های بلند مرتبه پس از بررسی توسط این شرکت صادر می گردد.

-7 نتیجه گیري

امروزه ساخت ساختمان هاي بلند مرتبه در شهرها، مسائل و مشکلاتی را به دنبال داشته است که اغلب این مشکلات ناشی از عدم طراحی و یا اجراي مناسب این ساختمان ها می باشد. از سوي دیگر با توجه به رشد سریع جمعیت شهرها و محدودیت زمین به منظور ساخت مسکن و ساختمان ها با عملکردهاي مورد نیاز جوامع امروزي، ساخت این ساختمان ها بیش از پیش ضرورت یافته است. بدین ترتیب با توجه به ضرورت استفاده از ساختمان هاي بلند مرتبه، می بایست با ارائه ي راهکارهایی در جهت استفاده ي بهینه از این ساختمان ها، مشکلات و مسائل ناشی از ساخت آن را به حداقل رساند. پژوهش حاضر با مطالعه ي تحقیقات پیشین و منابع موجود، ضمن بیان معیارهاي مورد نیاز براي طراحی ساختمان هاي بلند مرتبه، راهکارهایی را به منظور طراحی اجزاي مختلف این ساختمان ها ارائه نموده است تا بدین ترتیب مشکلات و مسائل حاصل کاهش یابد.

بررسی شرایط زمانی و مکانی احداث ساختمان هاي بلند مرتبه و به خصوص بررسی مسائل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادي، بررسی چگونگی سازماندهی عناصر مختلف که در نهایت تناسبات و فرم ساختمان را ایجاد می کند، توجه به کاربري و عملکرد ساختمان هاي بلند مرتبه در ترازهاي ارتفاعی مختلف و در نهایت بررسی ارتفاع ساختمان و توجه به ایجاد مطلوبیت در مقیاس انسانی از معیارهاي مؤثر در طرح ساختمان هاي بلند مرتبه می باشند که می بایست در طراحی ها دخالت داده شوند.

علاوه بر آن چه گفته شد، با توجه به اینکه بخش عمده اي از مسائل ناشی از ساخت ساختمان هاي بلند مرتبه به دلیل حضور این ساختمان ها در شهر می باشد؛ لازم است در طراحی اجزاي آن ملزومات بیشتري رعایت گردد. بدین ترتیب پژوهش حاضر، به بررسی دقیق تر اجزاي ساختمان هاي بلند مرتبه، یعنی پایه، میانه و رأس ساختمان پرداخته است.

پایه ي ساختمان به عنوان پایین ترین طبقه از یک ساختمان بلند مرتبه، تنها طبقه اي است که بیشترین ارتباط را با فضاهاي مجاور دارد. بدین ترتیب سازماندهی ارتباط با پارك ها، خیابان ها و فضاهاي مجاور به گونه اي مطلوب بر عهده ي این قسمت از ساختمان می باشد. در واقع این بخش به عنوان عنصر تعریف کننده ي اصلی در سایت عمل خواهد کرد. پس از پایه، قسمت میانه ي ساختمان قرار دارد. می توان گفت این بخش مهم ترین قسمت یک ساختمان بلند مرتبه می باشد. محل و نحوه ي استقرار و جهت گیري این بخش از ساختمان، در کنترل باد، نور و سایه تأثیر گذار است. هم چنین کنترل تأثیرات فیزیکی و بصري نامطلوب بر سایت ها و فضاهاي مجاور توسط این قسمت تأمین می گردد. به طور کلی طراحی مناسب این بخش، نقش مهمی در تحقق اهداف توسعه ي پایدار ایفا خواهد نمود. در نهایت، پس از میانه، رأس ساختمان بلند مرتبه به عنوان بالاترین قسمت ساختمان ساخته می شود و طراحی آن از این جهت که در تعریف خط آسمان شهر و در نهایت سیماي شهري مؤثر است، قابل توجه می باشد.

فایل ورد مقاله فوق را می توانید به همراه تصاویر و جداول از شرکت این لینک دریافت نمایید.

طراحی سازه،نقشه فاز دو موردتایید نظام مهندسی در چهار رشته، طراحی سوله های سبک و صنعتی و هرگونه خدمات مهندسی توسط هلدینگ بنیادین سازه پویان صورت می گیرد.

عنوان نظر :
نام شما :
ایمیل :
10 / 10
از 1 کاربر